Jóna Ingibjörg, hjúkrunar-og kynfræðingur var í viðtali Í bítinu á Bylgjunni í janúar s.l. og fjallaði þar um verkefnið Kynlíf og krabbamein sem og örráðstefnu Krabbameinsfélagsins Kynlíf og krabbamein sem var haldin var daginn eftir viðtalið.
Fyrr á þessu ári var haldin ráðstefna hjá Krabbameinsfélaginu í tengslum við verkefnið Kynlíf og krabbamein. Ráðstefnan var mjög vel sótt og voru öll erindin tekin upp.
Sprautulyf við ristruflunum
Hægt er að ráða bót á ristruflunum með eða án lyfja. Í þessum pistli verður fjallað stuttlega um notkun sprautulyfja við ristruflunum.
Sprautulyf komu fyrst á markaðinn árið 1983 og ýmsar tegundir hafa litið dagsins ljós síðan. Helsta sprautulyfið á markaðnum í dag er Caverject (með virka lyfinu Alprostadil eða prostaglandín E1). Um 60% karla með ristruflanir, þar með talið karlar sem hafa farið í brottnám á blöðruhálskirtli og í geislameðferð, ná fram risi með þessu sprautulyfi.
Hvernig virkar Caverject?
Caverject víkkar æðar og eykur þannig blóðflæði sem auðveldar stinningu. Sprautað er beint í liminn og stungan á ekki að valda sársauka, notuð er mjög fín nál sem er eins og sykursýkisnálar. Nokkur stund mun líða frá inndælingu þar til stinning fæst. Flestir karlmenn sem nota sprautlyf fá ris eftir 5-15 mínútur. Flestir þeirra sem nota sprautulyf eru sáttir við að fá um 80% stinningu sem getur varað í um það bil hálftíma. Ef notaður er réttur skammtur fæst nægileg stinning til samfara. Almennt á stinningin ekki að vara lengur en í eina klst. Sé þess óskað að hún vari lengur skal ræða við lækni.
Fræðsla er lykilatriði
Á Landspítala-háskólasjúkrahúsi starfar þvagfæraráðgjafi sem kennir rétta notkun sprautulyfja vegna ristruflana en fræðsla er lykilatriði fyrir rétta og örugga notkun. Þar er farið vandlega yfir réttu skrefin við sprautugjöf, mögulegar aukaverkanir, hvernig finna á ákjósanlega skammtastærð og fleira.
Flestir koma í eitt skipti til að læra að sprauta sig. Byrjað er með minnsta skammt og svo prófar karlmaðurinn sig áfram sjálfur. Sé þetta gert eru minni líkur á að karlmaðurinn fái verki vegna lyfsins.
Kvíði vinnur gegn verkan lyfsins
Ef karlmaðurinn er afslappaður kemur stinning fljótar fram en ef hann er stressaður því adrenalín sem kemur fram við kvíða vinnur gegn sprautulyfinu. Oft eru karlmenn óöruggir með hvar sé best að stinga í liminn. Sprautað er í liminn þar sem næmið er minnst.
Hverjar eru helstu aukaverkanir?
Hafi einstaklingurinn lært réttu handtökin við sprautgjöfina og hafi fundið réttu skammtastærðina eru litlar líkur á aukaverkunum. Ekki er mælt með að notkun sprautulyfja oftar en þrisvar í viku. Þeir sem eru á blóðþynningarlyfjum ættu að ráðfæra sig við lækninn um hvort sprautulyf henti.
Sumir karlar sem eru með skaddaðar taugar eftir radíkal prostatektómíu (bæði blöðruhálskirtill og sáðblöðrur fjarlægðar) eða eru með sykursýki geta verið ofurnæmir fyrir prostaglandin. Þetta getur valdið þeim sársauka, oftast vægum, sérstaklega ef skammtur ef of stór. Slíkur sársauki er því ekki nálinni um að kenna. Þess vegna er afar mikilvægt að finna réttu skammtastærðina. Einnigs má geta að ef mjög langt er liðið frá risi fá karlmenn frekar verki.
Marga karlmenn sem nota sprautulyf fýsir að vita hvort það sé ekki algengt að fá sýkingu við að sprauta sig en svo er alls ekki raunin . Nálin er svo agnarsmá og stungustaðurinn er sprittaður sem hvort tveggja dregur úr sýkingarhættu.
Alvarlegasta aukaverkunin sem getur átt sér stað er sístaða(priapismus) en það er stinning sem varir í lengur en fjórar klukkustundir. Sístaða veldur súrefnisskorti sem eyðileggur vef reðurgroppunnar. Það getur síðan leitt til þess að framvegis verður ekki hægt að meðhöndla ristruflun, hvorki með sprautugjöf eða töflum. Tvennt eykur hættu á sístöðu. Í fyrsta lagi ef karlmaður fær ekkert ris eftir sprautgjöf og ákveður að sprauta sig aftur. Í öðru lagi ef viðkomandi ákveður að auka skammtinn (án þess að ráðfæra sig við lækni) í þeirri von að fá kröftugri stinningu. Ef sístaða verður er ráðlagt að setja strax kaldan klút undir punginn/ganga upp og niður stiga til að flýta fyrir niðurbroti lyfsins í líkamanum. Ef þetta virkar ekki er ekki annað að gera en að leita strax á bráðamóttöku.
Heimild: Mulhall, John P. (2010): kafli 10. Penile Injections. Í bókinni Saving your sex life – a guide for men with prostate cancer, C-I-ACT Publishing: Potomac, Maryland.
Fimmtudaginn 22. mars 2012 heldur Jóna Ingibjörg Jónsdóttir hjúkrunar-og kynfræðingur og sérfr.í klinískri kynfræði (NACS) fyrirlestur sem ber heitið “Karl-Mennskan, kynlíf og náin sambönd. Hver er reynslan úr kynlífsráðgjöf og meðferð?”
Fyrirlesturinn er haldin í húsnæði Krabbameinsfélagsins að Skógarhlíð 8 í Reykjavík.
Allir eru velkomnir og ókeypis aðgangur.
Titrari er hjálpartæki. Líkt og önnur hjálpartæki auðveldar slíkt tæki daglegt líf; einnig hvað varðar kynlíf. Titrari, sem veitir jafna og stöðuga örvun á taugaenda í húðinni, magnar kynferðislega örvun og getur auðveldað fullnægingu. Bæði kynin nota titrara þótt mun algengara sé að konur noti slíkt tæki. Karlmaður með mænuskaða getur til dæmis nýtt sér titrara til að auðvelda framköllun á sáðláti.
Í hugum flestra er titrari áhald sem auðveldar konum að fá kynferðislega fullnægingu, ýmist með sjálfum sér eða rekkjunaut. Fullnæging er eitt af því góða við kynlíf og hefur ýmis jákvæð heilsufarsleg áhrif fyrir utan að veita vellíðan. Reglulegar fullnægingar efla ónæmiskerfið og styrkja grindarbotnsvöðvana svo fátt eitt sé nefnt. Kynferðisleg örvun og fullnæging eykur endorfín framleiðslu í líkamanum og það hækkar sársaukaþröskuld. Regluleg örvun með titrara getur einnig aukið á fjölda taugaenda í snípnum sem síðan getur stuðlað að kröftugri fullnægingum.
Nítjándu aldar uppfinning
Hjálpartækið titrari var fyrst framleitt sem “nuddtæki” í lok nítjándu aldar. Læknar þess tíma notuðu þessi hjálpartæki til að auðvelda sér að meðhöndla konur sem þjáðust m.a. af “hysteríu”, “kynkulda”, ófrjósemi og óþægindum í grindarbotni.
Er hægt að verða „háður“ notkun titrara?
Kynferðisleg fullnæging sem fæst með hjálp titrara finnst sumum vera kröftugri og betri því titraraörvunin helst jöfn og stöðug. Þvert á það sem sumir halda er ekki hægt að verða „háður“ titrara. Það kann að vera auðveldara (eða fljótara) að fá fullnægingu með titrara en tækið eyðileggur á engan hátt hæfileikann til að örvast kynferðislega á anna máta svo sem með munnmökum eða hendi. Konur sem eru vanar að nota titrara finnst kannski seinlegra að örvast kynferðislega ef þær nota ekki titrara en það þýðir ekki að þær séu „háðar“ þessu hjálpartæki. Þær eru bara orðnar vanar að örvast á ákveðinn hátt. Hinsvegar er hægt að venja líkamann í að örvast og fá fullnægingu á ákveðinn hátt og við því er bara eitt ráð: leika sér að því að örvast kynferðislega með fjölbreyttari hætti svo sem með munnmökum eða hendi.
Val á titrara
Ef þú hefur aldrei notað titrara og langar að prófa en hefur ekki hugmynd um hvaða titrara sé best að velja er gott að velta eftirfarandi atriðum fyrir sér. Titrarar sem mikið eru auglýstir eru ekki endilega heppilegustu titrararnir fyrir nýgræðinga á sviði hjálpartækja. Svonefndur kanínutitrari er eitt dæmi. Þessi titrari veitir örvun á mörg svæði kynfæranna og það getur verið hreinlega of mikið að „melta“ í einu. Betra er að einblína á eitt svæði í einu þegar byrjað er að prófa titrara.
Hvaða svæði líkamans á örvunin að beinast að? Titrara er bæði hægt að beita á sníp og skapabarma eða í leggöng. Flestar konur sem vilja örvast að fullnægingu nota þó aðallega titrara á snípinn og svæðið þar í kring. Ef þú hefur aldrei notað titrara áður er kannski ráð prófa einfaldan, ílangan plastitrara sem bæði er hægt að nota á sníp og í leggöng. Þá er hægt að fikra sig áfram með þá örvun sem þér finnst best.
Hversu mikil á örvunin að vera? Ef þú ert ekki viss er ráðlegt að prófa í fyrstu titrara þar sem hægt er að stilla styrkinn eftir því sem hentar. Það betra að þurfa að dempa kröftugan titrara til dæmis með því að beita honum öðruvísi en að sitja uppi með titrara sem er alls ekki nógu kröftugur og því hálf tilgangslaus.
Úr hvaða efni á titrarinn að vera? Hafi maður aldrei prófað titrara væri til dæmis óheppilegt að velja titrara úr mjúku efni svo sem silikoni eða gúmmí því slík efni dempa titringinn. Heppilegra er að prófa titrara úr plasti en þá finnst titringurinn betur.
Hversu hljóðlátur á titrarinn að vera? Flestir vilja hljóðláta titrara en það er borin von því í flestum þeirra heyrist eitthvað suð. Titrarar með rafmagnssnúru eru yfirleitt háværastir en það minna í batteríhlöðnum titrurum en það fer líka eftir á hvaða styrk þeir eru stilltir.
Hversu lengi á titrarinn að endast? Titrarar með rafmagnssnúrum endast oftast lengst og eru kröftugastir. Þessir titrarar eru líka ágætir fyrir baknudd. Batteríhlaðnir eða endurhlaðanlegir titrarar endast ekki eins vel en eru aftur á móti handhægir í ferðalagið.
Hér eru nokkrar vefsíður erlendra netverslana. Þar má finna aragrúa af ólíkum gerðum titrara, allt frá einföldum gerðum upp í hágæða hönnun. Á þessum vefsíðum má einnig finna margar gagnlegar upplýsingar um þessi hjálpartæki og notkun þeirra.
www.goodvibes.com
www.babeland.com
www.coco-de-mer.com
Hvað gerir testosterón?
Andrógenar eru hormón sem hafa meðal annars áhrif á æxlunafæri karla. Helsta andrógen hormónið er testosterón sem er aðal kynhormón karla, en það er einnig framleitt í litlu mæli í konum. Hjá körlum er um 95% af testósteróni myndað í eistum en 5% í nýrnahettum. Hjá körlum gegnir þetta kynhormón veigamiklu hlutverki. Það á meðal annars þátt í að viðhalda kynhvöt, kynsvörun (risi) og framleiðslu sáðfruma. Hormónið eykur einnig vöðvamassa, styrkir bein og örvar framleiðslu blóðfruma. Þetta kynhormón hefur þannig mikið að segja fyrir almenna líðan, sérstaklega hjá körlum.
Er testosterónskortur algengur hjá krabbameinsgreindum einstaklingum?
Þar sem testosterón gegnir ákveðnu hlutverki í sambandi við kynlöngun (eða kynhvöt) er minnkuð kynlöngun algengt kvörtunarefni meðal krabbameinsgreindra einstaklinga. Þetta sést hvað skýrast hjá karlmönnum sem eru á andrógenbælandi lyfjameðferð vegna blöðruhálskirtilskrabbameins. Í þeim tilvikum er stundum talað um “testosterónháð krabbamein”. Hjá körlum sem taka andrógenbælandi lyf lækka testosterón gildin verulega og kynhvötin dofnar. Minnkuð kynhvöt eða kynlöngun er því eitt af mögulegum aukaverkunum andrógenbælandi lyfjameðferðar.
Hvernig tekur karlmaður eftir minni kynlöngun hjá sér vegna andrógenbælandi lyfjameðferðar?
Aðeins um 10% karla halda óbreyttri kynlöngun meðan þeir eru á andrógenbælandi lyfjameðferð. Hjá þeim sem finna fyrir minnkaðri kynlöngun er einstaklingsbundið að hve miklu leyti það háir þeim. Fyrir marga er það ný upplifun því “engin veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur”. Kynferðislegur áhugi er miklu minni gagnvart maka, hugsanir af kynferðislegum toga koma sjaldnar upp dags daglega og þar fram eftir götunum. Skortur á testosteróni dregur úr framleiðslu sáðfruma svo sáðlát minnkar eða hverfur. Ristruflanir geta einnig látið á sér kræla því skortur á þessu kynhormóni hefur áhrif á vefi í limnum. Af þeim sökum geta fáir karlar á andrógenbælandi lyfjameðferð nýtt sér rislyf því svörun gagnvart þeim minnkar. Karlmenn á þessari lyfjameðferð hafa þann valkost að nota sprautulyf til að fá ris.
Hvað er hægt að gera þegar karlmenn missa kynhvötina vegna andrógenbælandi lyfja?
Ekki er hægt að gefa önnur lyf til að “lækna” þessa hvimleiðu aukaverkun. Eina lækningin eða ráðið er opinn hugur og góð samvinna við maka. Maki getur haft frumkvæði að náinni snertingu og kynlífi í meira mæli en áður. Ef karlmaðurinn er vanur að vera sá sem hefur frumkvæði í kynlífi getur honum litist misvel á að maki ætli að hafa frumkvæði að miklu eða öllu leyti. En það er einmitt það sem átt er við með að besta lækningin sé opinn hugur. Hinsvegar getur maki verið fullkomlega sáttur við hina minnkuðu kynhvöt og bæði litið svo á að þetta sé tímabil sem muni vonandi líða hjá. Eftir að töku andrógenbælandi lyfja er hætt getur liðið allt að ár þar til fyrri kynlöngun er náð.
Hér skiptir mestu máli að pör ræði málin og finni út hvaða nálgun henti þeim best. Það er líka mikilvægt að muna að þótt kynlöngun dofni er vel hægt að grípa til viljans og njóta líkamlegrar snertingar og kynferðislegrar ánægju með maka. Getan til að njóta snertingar er ekki horfinn þótt kynhvötin dofni. Þótt það kunni að hljóma ótrúlega þá finnst sumum körlum þeir jafnvel aldrei vera eins nánir maka og þegar þau einblína á það sem þau hafa og geta þótt ris sé ekki fyrir hendi.
Hverjar eru helstu ástæður testosterón skorts hjá körlum?
Það er aðallega þrennt sem hefur áhrif á framleiðslu og virkni testosteróns; hækkandi aldur, líkamlegir og sálrænir þættir.
Sé litið til hækkandi aldurs þá byrjar magn testosteróns að minnka smám saman eftir tvítugsaldur. Þegar 75 ára aldri er náð eru gildin orðin um það bil helmingi lægri. Þótt of lítið testosterón geti verið bagalegt og valdið ýmsum óþægindum er einnig ljóst að mörgum körlum, sem mælast með lág testosteróngildi, líður ágætlega og hafa lítil sem enginn skortseinkenni.
Líkamlegar ástæður fyrir minnkaðri testosterón framleiðslu eru margar og of langt mál að tíunda í stuttum fræðslupistli. Testosterónskortur er ýmist meðfæddur (svo sem Kleinfelter syndróm) eða áunninn (svo sem vanstarfssemi í kynkirtlum (eistum), missir eista vegna slysa eða aðgerðar, HIV-smit, heiladingulsæxli, lungnateppa, áfengismisnotkun, lifrasjúkdómar, offita, sykursýki af týpu 2, hjartasjúkdómar, stórar skurðaðgerðir eða andrógenbælandi lyfjameðferð). Þar að auki getur óhófleg líkamsrækt og/eða langtíma hjólreiðar geta einnig dregið úr testosterónframleiðslu.
Sálrænar ástæður testosterónskorts eru mýmargar. Má þar nefna langvarandi áhyggjur og/eða álag af ýmsu tagi svo sem atvinnumissir eða óvænt atvinnulok, fjárhagsáhyggjur, sorg eða miklir erfiðleikar í fjölskyldu.
Hver eru helstu merki um mögulegan skort á testosteróni?
Ef magn testosterón fer undir viðmiðunarmörk geta komið fram ýmis merki þess (en vert er að muna að sum þessara einkenna eiga sér líka aðrar eðlilegar ástæður). Í fyrsta lagi verður einstaklingurinn orkulítill og þreytist fljótt. Honum finnst hann kannski vera ólíkur sjálfum sér, er almennt áhugalaus (líka um kynlíf) eða verður gleymnari og pirraðri en venjulega. Risbreytingar láta á sér kræla; næturstinning (morgunstinning) gerist sjaldnar og endurteknar ristruflanir skaprauna honum og maka. Svörun við rislyfjameðferð er stundum undir væntingum eins og áður segir því testosterónskortur dregið úr virkni rislyfja. Sæðisframleiðsla verður minni. Líkaminn tekur breytingum: vöðvastyrkur verður minni, eistu minnka en kviður og brjóst stækka. Ennfremur fá sumir hita-og svitakóf, ekki ólík þeim sem verða hjá konum við tíðahvörf. En því fer fjarri að einstaklingar finni fyrir öllum áðurgreindum einkennum og einkennin eru mismikil milli einstaklinga. Í öllu falli þarf að staðfesta grun um testosterónskort með blóðrannsóknum. Við langvarandi og mikinn testosterónskort getur líkamshárum fækkað, aðallega undir höndum og á kynfærum, eistu verða greinilega minni, aukin hætta er á beinbrotum vegna beinþynningar, sæðisfrumum fækkar og einstaklingum er hættara við blóðleysi og svefntruflunum.
Hvernig er hægt að greina testosterón skort?
Einkennasaga og líkamleg skoðun eru liður í að greiningu en yfirleitt þarf að kanna mögulegan testosterónskort með blóðrannsókn. Í blóði er testósterón að finna á þremur formum. Einn hluti þess er sterkt bundinn flutningspróteininu sex hormone binding globulin (SHBG) og það testosterón er ekki virkt, annar er laust bundinn albúmíni og örlítill þriðji hluti þess er frír. Frítt testósterón og albúmín-bundið testósterón er það sem er nefnt „líffræðilega virkt testósterón „(bioavailable testosterone). Þetta þýðir að aðeins 1-2% testosteróns er frítt í blóði og nýtist fyrir virkni í frumum líkamans. Gildi á líffræðilega virku testosteróni endurspegla því best vanstarfssemi líkamans. Ef SHBG er mjög hátt eða lágt er ráðlegt að mæla virkt testosterón í blóði.
Hvenær er þörf á testosterón lyfjagjöf hjá körlum?
Þegar einstaklingur sýnir klinísk einkenni um vanstarfssemi í kynkirtlum og líffræðilega virkt testosterón mælist undir viðmiðunarmörkum kemur testosterón lyfjagjöf til greina. Testosterón er oftast gefið sem gel eða sprautur. Ekki er hægt að gefa testosterón í töflu formi, þar sem það er gagnslaust vegna niðurbrots strax í lifur.
Hvenær má ekki gefa viðbótar testosterón?
Ef krabbameinsfrumur í blöðruhálskirtli eru til staðar getur viðbótar testosterón ef til vill ýtt undir vöxt krabbameinsins. Hjá körlum, þar sem ekki er hægt að greina í nokkur ár hækkun á gildi PSA (prostate specific antigen) eftir meðferð vegna blöðruhálskirtliskrabbameins, telja margir óhætt að gefa testosterón lyfjagjöf (Morgentaler, A. 2011).
Heimildir:
Katz, Anne (2009). Man, cancer and sex. Hygeia Media.
Morgentaler, Abraham (2011). Testosterone therapy in the male cancer patient. Í J.P. Mulhall et al (ritstjórar)(2011). Cancer and Sexual Health, Current Clinical Urology. Humana Press.
Þjónustuhandbók Rannsóknasviðs LSH.
Hér má skoða afar læsilega breska vefsíðu um áhrif krabbameins á kynlíf og ýmis góð ráð.
Morgunfyrirlestur Woet Gianotten og Jónu Ingibjargar Jónsdóttur á nýafstöðnum Læknadögum um langvinna sjúkdóma og kynlíf var vel sóttur en um 140 manns komu til að hlusta á erindi þeirra.
Eftir hádegi voru síðan 39 skráðir á framhaldsvinnusmiðju um kynlíf og krabbamein. Flestir þáttakenda komu úr röðum heilbrigðisstarfsfólks, sem tekur virkan þátt í verkefninu Kynlíf & krabbamein, á Landspítala-háskólasjúkrahúsi. Á vinnusmiðjunni var lögð mikil áhersla á að auka færni í að ræða um kynlífsheilbrigði við sjúklinga. Í því skyni var m.a. unnið með tilbúin sjúkratilfelli og hlutverkaleiki (role-play) sem kennsluaðferðir.
Hér má sjá nokkrar myndir frá vinnusmiðjunni.
Ráðgjafaþjónusta Krabbameinsfélagsins stendur fyrir örráðstefnu um kynlíf og krabbamein fimmtudaginn 19. janúar n.k.
Föstudaginn 20. janúar kl. 07.30-08.45. verður haldin morgunverðarfundur um kynlíf og langvinna sjúkdóma. Áhersla verður lögð á MS, mænuskaða, krabbamein og heilablóðfall.
Fyrirlesarar eru Woet Gianotten, hollenskur læknir og kynfræðingur, og Jóna Ingibjörg Jónsdóttir hjúkrunar-og kynfræðingur. Fundarstjóri Vilhelmína Haraldsdóttir.